Heb je weleens gehoord van familieopstellingen of systemisch werk, maar wil je weten er dan gebeurt?
In dit blog neem ik je mee in wat een opstelling is, waar dit werk vandaan komt en vooral: hoe ik, Karen ermee werk bij Kr8stroom. Want de basis van opstellingen komt uit het systemisch werk van de Duitse psychotherapeut Bert Hellinger.
Alles ontwikkelt zich. Bij mijn vorm van begeleiden staan naast de drie basiswetten - binding, rangorde en balans van geven en nemen - autonomie, veiligheid en zorgvuldigheid voorop. Een opstelling is geen truc en ook geen waarheid die iemand anders over jou uitspreekt. Het is een onderzoek waarin zichtbaar mag worden wat onder jouw vraag ligt, zodat jij zelf kunt voelen: klopt dit, geeft dit ruimte aan mij, brengt dit beweging?
Soms zit je met een vraag waar je hoofd door de tijd heen al honderd keer overheen is gegaan.
Je hebt erover nagedacht. Misschien heb je erover gepraat. Je hebt geprobeerd het anders te doen en toch kom je telkens weer op bijna hetzelfde punt uit.
Je zegt bijvoorbeeld ja terwijl je een nee voelt.
Je blijft verantwoordelijk voor iets wat eigenlijk niet van jou is.
Je weet wat je wilt, maar op het moment zelf doe je toch weer iets anders.
Of je voelt dat er iets vastzit in je familie, je relatie, je werk, je lijf of je team, maar je hebt er geen taal voor.
Dat is precies het gebied waar een opstelling kan helpen.
Een opstelling laat zien wat met praten vaak verborgen blijft. Praten kan veel brengen, maar sommige patronen leven niet alleen in je hoofd. Ze leven ook in je lijf, in je geschiedenis, in het systeem waar je deel van uitmaakt. Soms zie je pas wat jou werkelijk vasthoudt als het letterlijk vóór je staat.
Waar opstellingen vandaan komen
De methode van familieopstellingen is bekend geworden door Bert Hellinger. Hij bracht iets wezenlijks onder woorden: wij zijn niet los verkrijgbaar. We komen allemaal ergens vandaan: uit een familie, een geschiedenis, een bedding. En wat daar niet gezien, erkend of gedragen kon worden, kan later op een andere manier aandacht vragen of zichtbaar worden.
Hellinger werkte met wat hij de ordeningen of wetten van liefde noemde. In de basis gaat het om drie principes die in systemisch werk nog steeds belangrijk zijn.
Binding: iedereen heeft recht op een plek.
Rangorde: er is een ordening, een volgorde; wie komt eerst, wie daarna?
Balans: er is een oneindige stroom van geven en nemen.
Dit klinkt eenvoudig. Maar in het gewone leven raken deze principes vaak door elkaar heen en dat geeft op enig moment frictie.
Een kind zorgt bijvoorbeeld voor een ouder en blijft dat jarenlang doen. Iemand draagt schuld of verdriet dat eigenlijk bij een vorige generatie hoort. Een ex-partner wordt buitengesloten alsof hij of zij nooit heeft bestaan. Een overleden kind, miskraam, verlies, geheim, ziekte of schaamte krijgt geen plek. Of in een team is niet meer helder wie welke rol heeft, waardoor mensen te veel gaan dragen, afhaken of elkaar onbewust gaan bevechten.
In een opstelling kijken we niet naar schuld. We kijken naar ordening en naar plek. We ontdekken wat gezien wil worden, zodat er beweging kan ontstaan.
Tegelijk: de tijd vraagt om doorontwikkeling
Ik ben dankbaar voor wat Hellinger zichtbaar heeft gemaakt. Zijn werk heeft wereldwijd iets geopend. Daarnaast geloof ik dat elke methode levend moet blijven.
Wat toen passend was, hoeft niet één op één dezelfde vorm te houden.
Voor mij is autonomie heel belangrijk. Een opstelling is geen waarheid die van buitenaf over iemand heen gelegd wordt. Het is een onderzoek. We gebruiken het veld waarin iets zichtbaar mag worden, zodat de vraagsteller kan voelen: klopt dit voor mij? Geeft dit ruimte? Brengt dit beweging, een nieuw perspectief?
Zorg, rust, oprechtheid en toestemming staan bij mij vooraan. Ik hoef niemand te fixen of een snelle conclusie te trekken. We ontdekken samen wat zich laat zien. Juist omdat er in een opstelling veel kan gebeuren, is een veilige bedding belangrijk.
Hoe ik werk vóór de opstelling
Als iemand interesse heeft om een vraag in te brengen, plannen we eerst een intakegesprek. Dat gesprek is voor ons beiden essentieel.
Niet om het hele verhaal uit te pluizen. Wel om de vraag helder te krijgen voor de vraagsteller en om elkaar beter te leren kennen.
Wat speelt er? Waar loopt het vast? Wat is het verlangen onder de vraag? Wat staat er op het spel? En wat zou er veranderen als er beweging komt?
Vaak begint iemand met een verhaal. Dat is logisch. We willen begrijpen waar iets vandaan komt, maar in het intakegesprek zoeken we naar de kern onder dat verhaal.
Soms blijkt de vraag niet te zijn: “Hoe kom ik van mijn schuldgevoel af?” maar: “Mag ik mijn eigen leven nemen zonder iemand tekort te doen?” Of niet: “Waarom lukt het niet op mijn werk?” maar: “Welke plek past beter, zodat ik weer met plezier aan het werk ga?”
Als de vraag helder genoeg is, geef ik ook meteen de opdracht mee: laat het nu los.
Dat klinkt misschien vreemd. Je hebt net verteld wat er speelt en dan zeg ik: laat het nu los.
Voor mij is dat belangrijk. Een opstelling is geen toneelstuk dat we vooraf gaan regisseren. Het veld beweegt door, tenslotte is alles energie. Alles wat benoemd is, gaat als het ware al meebewegen. Hoe minder het hoofd probeert in te vullen, vast te houden hoe het zou moeten verlopen, hoe meer ruimte er ontstaat voor wat zich werkelijk wil laten zien.
De verschillende vormen van opstellen
Ik werk op verschillende manieren.
Een één op één opstelling maken we met poppetjes, kaartjes of vloerankers op de grond. Dan gebruiken we materiaal om zichtbaar te maken wat er in het systeem speelt. Dat is krachtig, juist omdat iemand zelf rustig kan kijken, voelen en verplaatsen. Dit is een goede vorm als je het spannend vindt om met andere mensen te werken.
Daarnaast werk ik met representanten. Dat zijn mensen die in de opstelling iets of iemand vertegenwoordigen. Dat kan een familielid zijn, een partner, een kind, een collega of een leidinggevende. Maar het kan ook iets anders zijn: vrijheid, verlangen, blokkade, ziekte, kracht, schuld, rouw, een bedrijf, een team, een keuze.
Alles wat van belang is voor de vraag of een verlangen kan een plek krijgen.
Dat is meteen het bijzondere van werken met representanten. Zij stappen niet in een rol zoals bij een theatervoorstelling. Ze hoeven niets te verzinnen. Ze krijgen of nemen hun plek in en vertellen wat ze daar waarnemen: in hun lijf, in hun houding, in hun neiging om dichterbij te komen, weg te kijken, te blijven staan of juist te willen bewegen.
Daar begint vaak de taal van het systeem.
Waarom iemand anders jou eerst representeert
In mijn werkwijze laat ik in eerste instantie vaak iemand anders de vraagsteller representeren.
Dat heeft een reden.
Als je zelf meteen in het veld gaat staan, zit je vaak nog dicht op je verhaal. Je hoofd wil begrijpen. Je hart voelt van alles. Je lijf reageert. Dat is veel tegelijk.
Door eerst iemand anders voor jou te laten staan, kun jij kijken. Je blijft nog even observator. Je ziet jezelf als het ware van buitenaf. Dat geeft ruimte en vaak ook mildheid.
Op een bepaald moment in de opstelling komt er een cruciale beweging. Dan nodig ik de vraagsteller uit om zelf in het veld te komen en naast de eigen representant te gaan staan. Soms kijken ze elkaar aan. Soms pakken ze elkaars handen. Soms is alleen naast elkaar staan al genoeg.
Daar gebeurt vaak iets wezenlijks.
Alsof iemand zichzelf weer terughaalt, verbonden, als een nieuwe ervaring.
Daarna vraag ik: wil je dat jouw representant nog blijft als hulpbron of wil je het proces liever zelfstandig vervolgen?
Soms blijft de representant nog even in het veld. Een andere keer kan diegene gaan zitten en het veld vanaf de kant mee dragen. Ook daarin volgen we wat klopt.
Autonomie in het veld
De vraagsteller mag bij de start zelf representanten kiezen, zeker voor de eerste rollen die in het gesprek naar voren komen. Dat hoort bij eigenaarschap. Het is jouw vraag, jouw systeem, jouw onderzoek.
Tegelijkertijd bewaak ik als begeleider het geheel, zodat we bij de kern blijven. Want als iemand eenmaal in het veld staat, is er al genoeg te verwerken.
Als er tijdens de opstelling iets extra’s nodig is, kan ik een rol toevoegen. Dat kan een familielid zijn, een begrip, een blokkade, iets lichts, een verlangen, een hulpbron. Meestal kies ik dan zelf iemand uit de groep, altijd zorgvuldig en met afstemming.
We proberen de opstelling zo klein mogelijk te houden.
Een goede opstelling vraagt niet om zoveel mogelijk informatie. Een werkende opstelling vraagt om precies genoeg.
De wonderlijke werking van representanten
Soms gebeurt er in een opstelling iets wat je met je hoofd niet kunt bedenken.
Een voorbeeld dat mij is bijgebleven, ging over een vrouw die vrijheid opstelde. Op een bepaald moment zei de representant van haarzelf: “Ik hoor vrij. En ik hoor heid/heit.”
De vraagsteller reageerde meteen met weerstand. “Nee, nee, niet mijn vader in het veld zetten.” In het Fries betekent heit: vader. Ze wilde hem niet in de opstelling over haar ex.
Dat is precies zo’n moment waarop ik niet ga duwen. Alles mag onderzocht worden, maar niets hoeft geforceerd te worden.
Eerst stabiliseren. Even terug naar adem, voeten, hier en nu.
Ik wist als begeleider op dat moment nog niet wat de Friese link was. Ik vroeg alleen: “Heb jij eigenlijk iets met Friesland?” Toen vertelde ze dat de moeder van haar vader een Fries was.
Even later mocht ‘heit’ toch een plek krijgen in de opstelling. En juist heit bleek een liefdevolle, belangrijke rol te hebben. Het zou een gemiste kans – nooit bedacht door de vraagsteller- zijn geweest als die beweging niet was gevolgd.
Dat zijn de momenten waarop je beseft: het veld is wijzer dan ons hoofd.
Dat is niet zweverig. Ik noem het nederig werken. We hoeven niet alles te verklaren. Wel zorgvuldig blijven waarnemen.
Na de opstelling: niet meteen napraten
Na een opstelling laten we effect zijn werk doen. Daar horen geen woorden of analyses bij.
Dat is misschien anders dan mensen verwachten. Je hebt iets meegemaakt en je hoofd wil begrijpen: wat was dit, wat betekent het, wat moet ik nu doen?
Weet dat een opstelling doorwerkt, soms wel tot twee maanden lang. Er is iets aangeraakt, losgekomen, in beweging gezet. Ik vergelijk het vaak met de bodem van een sloot. Als je daarin roert, wordt het water eerst troebel. Je ziet alleen modder. Het is onoverzichtelijk, maar het betekent dat er beweging was.
Die modder mag rustig uiteenvallen, naar de bodem zakken en verhelderen.
Daarom bel ik de vraagsteller ongeveer een week later voor een nagesprek. Dan is er tijd geweest. Dan weet iemand vaak beter wat is blijven hangen, wat rust gaf, wat vragen opriep en wat in het dagelijks leven al anders voelt.
In dat nagesprek krijgt ook het hoofd weer een plek.
Tijdens een opstelling heeft de vraagsteller meerdere invalshoeken aanstaan: hun lijf, hun gevoel, hun hart. Maar daarna wil het hoofd begrijpen hoe het nu verder moet. Niet om alles plat te slaan, maar om handen en voeten te geven aan wat er gebeurd is.
Voor mij maakt een nagesprek de opstelling rond. Niet alleen een intense ervaring, maar een beweging die iemand mee kan nemen in het gewone leven.
Wat een opstelling kan brengen
Een opstelling lost niet alles op zoals je een knop omzet. Zo werk ik niet en zo wil ik het ook niet beloven.
Wat een opstelling wel kan doen, is iets zichtbaar maken waardoor je niet meer op dezelfde manier terug kunt naar het oude patroon.
Je ziet ineens waar je te veel draagt.
Je hebt ervaren dat iets niet van jou is.
Je merkt dat jouw plek ergens anders is dan waar je al jaren staat.
Je krijgt rust rondom iemand met wie je innerlijk onbewust nog in gevecht was.
Of je voelt: ik mag kiezen, zonder iemand uit mijn hart te gooien.
Soms is het resultaat heel groot. Soms juist klein en concreet.
Iemand appte na een opstelling dat ze voor het eerst in lange tijd weer een boek had uitgelezen. Voor een ander klinkt dat misschien gewoon. Voor haar was het een mijlpaal. Haar hoofd had genoeg rust om weer te kunnen lezen.
Dat is voor mij de waarde van dit werk. Niet dat het indrukwekkend is in de ruimte, maar dat het daarna doorwerkt in het leven.
Voor wie is een opstelling handig?
Je kunt een opstelling doen rond familie, relatie, werk, lichaam of team. De vraag hoeft niet perfect geformuleerd te zijn. Sterker nog: vaak begint het met een gevoel.
“Dit klopt niet meer.”
“Ik blijf hier vastlopen.”
“Ik snap het wel, maar ik doe het niet.”
“Ik wil rust.”
“Ik wil mijn plek innemen.”
“Ik wil stoppen met dragen wat niet van mij is.”
Je kunt komen als vraagsteller, met een eigen vraag. Je kunt ook komen als representant. Dan werk je mee in de opstelling van iemand anders en toch neem je vaak iets mee voor jezelf. Niet omdat jouw verhaal centraal staat, maar omdat jouw systeem resoneert op wat er zichtbaar wordt.
Dat maakt opstellingen zo bijzonder. Het is persoonlijk werk in een groter veld. Iemand brengt een vraag in, maar vaak raakt het iets in alle aanwezigen.
Ook in organisaties: wat vraagt om plek, rol en richting?
Opstellingen gaan niet alleen over families. Ook in organisaties spelen systemen. Een team heeft een geschiedenis, een missie, rollen, onderlinge verhoudingen, uitgesproken afspraken en onuitgesproken verwachtingen.
Zeker bij verandering wordt dat zichtbaar.
Denk aan een team met een nieuwe directeur. De organisatie groeit, er verandert veel en iedereen moet opnieuw voelen: waar sta ik nu? Klopt mijn plek nog? Wat vraagt deze fase van mij? En kunnen we samen nog achter dezelfde richting staan?
In een organisatieopstelling kun je zichtbaar maken hoe een team zich verhoudt tot de missie, de visie, de nieuwe leiding, klanten, groei, samenwerking of prioriteiten. Soms blijkt dat iemand aan de buitenkant staat. Niet uit onwil, maar omdat diegene nog niet weet: wil ik me opnieuw verbinden aan deze beweging? Verandering doet iets met mensen. Zeker bij groei, fusie of een nieuwe koers is veiligheid nodig om eerlijk te kunnen kijken.
Ook bij ondernemers kan een opstelling veel zichtbaar maken. Bijvoorbeeld als iemand naast het bestaande bedrijf een nieuw bedrijf wil starten, maar merkt dat het nieuwe niet echt gaat stromen. Dan lijkt het soms alsof iets tegenhoudt. In een opstelling kan blijken dat het oude bedrijf, een eerdere keuze of een nog niet geziene blokkade eerst erkenning nodig heeft. Niet om terug te gaan, maar om vrijer verder te kunnen.
Een organisatieopstelling helpt dus niet om meteen harder te gaan. Het helpt om eerst te zien wat er speelt. Wie staat waar? Wat is nog niet gezien? Welke plek vraagt aandacht? En welke keuze of prioriteit wordt daarna vanzelf helderder?
Mijn manier van begeleiden
Mensen zeggen vaak dat ik rustig begeleid. Diepgaand, maar met lichtheid. Zorgvuldig, zonder zwaar te maken wat niet zwaar hoeft te worden.
Dat herken ik.
Ik houd van helderheid, van vertragen, van precies genoeg woorden. Van ruimte laten zonder iemand te laten zwemmen.
Voor mij is een opstelling geen spektakel of truc. Het is ook geen plek waar iemand zijn autonomie inlevert aan de begeleider of aan ‘het veld.
Een opstelling is een gezamenlijk onderzoek.
We kijken naar wat zich aandient. We erkennen wat gezien wil worden. We bewegen alleen waar beweging klopt. Uiteindelijk gaat het erom dat jij weer meer van jezelf wordt en weer verder kunt.
Geen perfectie of nieuwe jij, maar wel meer ruimte vanuit jouw plek.
En vanuit die plek kun je anders kiezen.
Met meer rust.
Meer liefde.
Meer richting.
Vaak met mildheid voor alles wat er eerder nodig was om te overleven.
Want dat is misschien wel de kern van systemisch werk zoals ik het doe:
Niet oordelen over je huidige of oude patroon.
Wel zien en begrijpen waar het vandaan komt.
Dan onderzoeken we wat een betere plek is dan die waar je ooit bent gaan staan.
Soms is één beweging genoeg om te voelen: hier begint iets nieuws.
Korte bronnoot
Dit blog is geworteld in het systemisch werk dat bekend werd door Bert Hellinger en zijn drie wetten: binding, rangorde en balans in geven en nemen. De manier waarop ik ermee werk, is door de jaren heen (20 jaar) mijn eigen vorm geworden: rustig, zorgvuldig, met aandacht voor autonomie, intake, representanten en nagesprek.
Er is ook onderzoek gedaan naar familieopstellingen, onder andere naar mogelijke effecten op mentale gezondheid. De uitkomsten zijn voorzichtig positief, maar het onderzoek is nog beperkt. Daarom zie ik opstellingen niet als wondermiddel of vervanging van therapie, maar als een waardevolle systemische werkvorm die zichtbaar kan maken wat met praten alleen soms verborgen blijft.
Wil je ervaren wat een opstelling voor jou kan betekenen?
Voel je na het lezen: misschien is dit ook iets voor mij/voor ons?
Je bent welkom om een persoonlijke vraag in te brengen tijdens een opstelling of om eerst mee te doen als representant. Dat laatste is een mooie manier om kennis te maken met opstellingen, zonder dat jouw eigen verhaal centraal hoeft te staan.
Speelt er iets in je team of organisatie? Ook dan kun je contact opnemen. Denk aan verandering, groei, fusie, rolverwarring, samenwerking, leiderschap of een nieuwe richting die nog niet goed stroomt.
Bekijk de komende data voor Kr8stroom Opstellingen in Houten, of mail me kort wat er speelt. Dan kijk ik met je mee welke vorm het beste past: een open opstelling, een één-op-één opstelling of een organisatieopstelling incompany.
Mail naar: karen@kr8stroom.nl
Onderwerp: Opstelling
0 Reacties